کاروانسرای دیر گچین،دارای تمام امکانهت دوران خود(مادر کاروانسراهای ایران)

هشتاد کیلومتری حاشیه شمالی کویر قم در دل شن‌های روان این منطقه بنایی عظیم و مستحکم با برج و باروهای استوار چشم هر رهگذری را به خود خیره می‌کند که در ایام تعطیلات نوروز پذیرای گردشگران است.

این بنای سالخورده و فرسوده، کاروانسرای دیر گچین نام دارد که روزگاری در دوره ساسانی ایستاده و استوار با آن ساختار معماری بی‌بدلیلش مادر کاروانسراهای ایران نام گرفته بود.

در کاوش‌هایی صورت گرفته باستان‌شناسان، با بررسی مصالح به کار رفته در آن پی بردند که این کاروانسرا به دوره ساسانی تعلق دارد، ولی بعد‌ها در دوران سلجوقی و صفوی تعمیرات و تغییرات اساسی در آن صورت گرفته و در دوره قاجار قسمت‌هایی نیز به آن ملحق شده است.

سابقه تاریخی دیرگچین را اگر در کتاب‌های تاریخی جستجو کنیم، به متونی می‌رسیم که عمر این بنا را به هزار و 750 سال قبل و به دوران اردشیر ساسانی نسبت می‌دهند و آن را یکی از پررونق‌ترین کاروانسراهای عصر می‌دانند.

دیرگچین بر سر شاهراه ارتباطی جنوب شرق به غرب و در مسیر قم به ری قرار دارد، مسیری که در گذشته یکی از پر رفت و آمد‌ترین و کلیدی‌ترین مسیرهای کشور به شمار می‌رفت.

اهمیت این کاروانسرا در دوره سلجوقیان با رونق گرفتن مسیر ساوه و قم به ورامین باز هم بیشتر شد و کاروانسراهای دیگری به نام‌های قلعه سنگی محمدآباد کاج و قلعه گلی در نزدیکی آن ساخته شدند تا این مسیر پر رونق هر چه بیشتر آباد شود.

نامهای مختلف کاروانسرای دیر گچین در متون تاریخی

در کتاب‌های تاریخی مثل تاریخ قم، صوره الارض و کاروانسراهای ایران که جستجو کنیم، می‌بینیم که دیرگچین را با نام‌های مختلفی آورده‌اند، نام‌هایی مثل اردشیر، دیرالجص، دیر گچین و دیر کاج.

وجه تسمیه این بنا به اردشیر به دلیل آن است که گفته می‌شود این بنا توسط اردشیر ساسانی بنا شده و دیر الجص هم به این دلیل به این کاروانسرا گفته می‌شود که در زبان عربی جص به معنی گچ است و چون ملات اصلی این بنا از گچ بوده، آن را دیر گچین نامیده‌اند.

مورخین در آثار تاریخی به گوشه‌ای از کارکردهای این کاروانسرا اشاره کرده‌اند و بر اساس این نوشته‌ها به نظر می‌رسد که دیرگچین در گذشته مقر نیروهای سلطنتی، ایستگاه میان راهی بوده است.

اما داستان اسامی این کاروانسرا به همین جا ختم نمی‌شود، دیر گچین در گذر زمان اسامی و القاب دیگری هم گرفت که هر کدام به گوشه‌ای از ویژگی‌های این بنا اشاره دارند و مهم‌ترین این لقب‌ها، مادر کاروانسراهای ایران است که به قدمت، وسعت، نوع ساخت و کاربری‌های زیاد آن اشاره دارد.

مساحت کاروانسرای دیر گچین به 19 هکتار می‌رسد

اگر گذارتان به کارونسرای دیر گچین بیفتد، می‌توانید چهار برج قطور را در اطراف این کاروانسرا ببینید که ارتفاع آنها 6 و 2.5 متر است.

در ضلع جنوب شرقی این کاروانسرا مسجدی 300 متر مربعی قرار دارد و درضلع شمال شرقی آن حیاط خلوتی طراحی شده که محل استقرار مهمانان ویژه و مأموران حکومتی بوده است.

در گوشه شمال غربی بنا هم آسیابی سنگی و در ضلع جنوب غربی یک حمام با تمام اجزا از جمله سربینه، گرم خانه، خزینه و سرویس بهداشتی خواهید دید که یادتان می‌آورند چرا این کاروانسرای 12 هزار مترمربعی را مادر کاروانسراهای ایران نامیده‌اند.

البته به تمام این تجهیزات داخلی باید ملحقات مثل بنای قلعه گلی کنار کاروانسرا، کوره آجرپزی، آب انبار و قبرستان را در خارج از کاروانسرا اضافه کنید که با احتساب آن‌ها مساحت این بنا به 19 هکتار می‌رسد.

کاروانسرای دیر گچین که در گذر زمان و به دلیل بی‌توجهی مسئولان روز به روز بیشتر به نابودی نزدیک می‌شد، تا همین چند سال پیش به عنوان محلی برای نگهداری شتر‌ها و احشام عشایر محلی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

اما از سال 82 که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید، کار بازسازی آن شروع شد که البته این کار هم با کمبود اعتبارات سازمان میراث فرهنگی استان قم، با روند کندی پیگیری می‌شود

بناهای موجود در چهار گوشه کاروانسرای دیر گچین

در چهار گوشه این کاروانسرا، طی دوران‌های مختلف، کاربری‏های متعددی به وجود آمده که به عنوان مثال در گوشه سمت راست ورودی، مسجدی ساخته شده که با توجه به شواهد موجود، به نظر می‌رسد محراب آن متعلق به دوران سلجوقی است، ولی با توجه به اینکه دیواره‏های کنار محراب و بدنه، از بخشهای بسیار قدیمی و اولیه بنای دوره ساسانی است، به نظر می‌رسد مسجد در قرون اولیه اسلامی در این گوشه بنا شده، در دوره سلجوقی محراب و متعلقات آن احداث شده است.

گوشه جنوب غربی کاروانسرا نیز به چند کاربری جداگانه تقسیم شده است و به نظر می‌رسد این قسمت، قرینه جنوب شرقی بنا بوده است که به احتمال زیاد، پس از ریزش سقف، این فضا به حمام، حوض خانه، سکوی نماز تابستانه و مجموعه‌ای از توالت‏های عمومی تبدیل شده است.

سرویس‏های عمومی نیز به دو فضا تقسیم شده‌اند، یکی فضای حوض خانه که حوضی آبی در وسط آن قرار گرفته، ارتفاع آن در حدود 40 سانتی‌متر است و در قسمت غربی این فضا، سکویی به ارتفاع یک متر قرار دارد که با چند پله به بام می‌رسد.

در این فضا، دو چاه فاضلاب و آب تعبیه شده که چاه آب، تامین کننده آب سرد حمام نیز بوده است.

فضای دیگر که توالت‏‌ها هستند، به تعداد 6 چشمه بوده، به واسطه یک دیوار از حمام جدا شده است.

در قسمت شمال شرقی بنای کاروانسرا، فضای حیاط هشت ضلعی و مجموعه‌ای از اتاقهاست که به عنوان اقامت و یا پذیرایی خاص، در اختیار افراد ویژه قرار می‌گرفته است.

این فضا، در ظاهر در دور‏ه قاجاری در جای اتصال دو شترخوان شمالی و شرقی احداث شده است و حیاط روباز این قسمت، دارای حوضی در وسط با پلان هشت ضلعی و اتاق‏های سه دری، در چهار جبهه اصلی و گوشواره‏هایی با قوس‏های پنج و هفت بسیار زیبا و متناسب، احداث شده است و در آخرین گوشه نیز در راستای شترخوان غربی، آسیابی وجود داشته که در حال حاضر، اثر قابل توجهی از آن وجود ندارد.

برگرفته از سایت:ایران باستان

باشگل،فاقد هرگونه رودخانه دائمی پرآب

باشگل با منطقه شکار ممنوع خراسانلو واقع در استان زنجان همجوار و از شمال به روستاهای آق بلاغ و تاکند، از جهت غرب به روستاهای مهین و جرندق، از شرق به روستاهای آقچه کند و علنقیه و از جهت جنوب به روستاهای قره باغ و حسین آباد محدود می گردد.

منطقه حفاظت شده باشگل در مرداد ماه سال 1368 هنگامی که جمعیت گوسفند وحشی آن به شدت کاهش یافته و حدود 20 راس گزارش شده بود، توسط سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان منطقه شکار و تیر اندازی ممنوع معرفی گردید و با افزایش امنیت و جمعیت گونه ها، به منظور ارتقای سطح امنیت زیستگاهی و حفاظت از تنوع زیستی آن در شهریور سال 1376 به فهرست مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست کشور اضافه شد.

باتوجه به اهمیت زیستگاهی، جمعیت حیات وحش و تعداد زیاد گونه های گیاهی در این منطقه، باشگل از قابلیت زیستگاهی برجسته و منحصر به فردی از نظر ارزش و اهمیت زیستگاهی برخوردار است.

 

پوشش گیاهی:

پوشش گیاهی منطقه حفاظت شده باشگل از نظر فرم رویشی در منطقه ایران – تورانی واقع گردیده است، گیاهان این منطقه بسیار متنوع و ارزشمند بوده و از نقطه نظر دارویی، علوفه ای و ژنتیکی حائز اهمیت می باشند.

تاکنون مطالعه کاملی از تنوع گونه های گیاهی منطقه صورت نگرفته است اما بر اساس اطلاعات منتشره چهار تیپ گیاهی متمایز از هم در منطقه وجود دارد که شامل علف چمن، گزنه، کنگر، هویج وحشی، گل ماهور، انواع گل گندم، بروموس، آلاله، فلومیس، بومادران، شقایق، کاکوتی، یونجه، آویشن و شیرین بیان می باشند.

درختان ارس، افرا، انواع گون و ورک، شیرخشت، آلو کوهی، ریش بز، درختچه های بادام کوهی و بنه (پسته وحشی) به صورت یک توده جنگلی با مساحت حدود 91 هکتار در جنوب شرقی منطقه در محدوده روستای قازانداغی و 5/187 هکتار پراکنده و در مجموع 279 هکتار را شامل می شود.

از تیره های گیاهی غالب درمنطقه حفاظت شده باشگل تیره های کمپوزیته، لگومینوزه، گرامینه، چتریان و هفت بند می توان نام برد که ارزش های زیستگاهی منطقه باشگل را دو چندان کرده است.

گونه های درختی اقاقیا، بید، تبریزی، زبان گنجشک، سنجد و بادام نیز در منطقه حفاظت شده باشگل به صورت پراکنده مشاهده می شوند.

 

ویژگی های عمومی:

باشگل فاقد هرگونه رودخانه دائمی پرآب است ولی با این وجود در محدوده آن دارای چشمه سارهای دائمی است که در تمام فصول سال آب دارند که از معروفترین آنها چشمه باشگل، بانچال و نیکچه را می توان نام برد.

منطقه زیبا و دیدنی باشگل با توجه به موقعیتش دارای زیستگاههای متنوعی است، بطوریکه بخشی از سیمای توپوگرافی آن کوهستانی، بخشی تپه ماهوری و اندکی هم دشتی متشکل از کوه های نیمه مرتفع و تپه ماهورهایی با شیب ملایم است.

در باشگل 13 کوه وجود دارد که بخشی از رشته کوه های البرز مرکزی هستند که کوه بانچال با دو هزار و 128 متر ارتفاع، مرتفع ترین کوه منطقه محسوب می شود.

همچنین دره های قلعه سرهنگ (قره داش)، شنین و برخه که از کوه بانچال واقع در بخش شمالی این منطقه منشعب شده دارای چشمه سارهایی است که در تمام فصول پر آب می باشد.

قسمت های جنوبی باشگل که دشت می باشد زیستگاه آهو و بقیه نقاط تپه ماهوری است که زیستگاه قوچ و میش است.

 

گونه های جانوری:

تاکنون 13 گونه پستاندار وابسته به شش راسته و شش خانواده و 12جنس در منطقه حفاظت شده باشگل شناسایی شده که آهو و گوسفند وحشی از جمله گونه های شاخص این منطقه هستند.

گوسفند وحشی منطقه باشگل حاصل اختلاط دو نژاد البرز مرکزی و گوسفند وحشی است که مهاجرت منطقه ای داشته اند و در فصل گرما از منطقه خارج شده، به ارتفاعات فیله ورین، مغول آباد تا خراسانلو در استان زنجان، که در قسمت غربی منطقه باشگل قرار دارد مهاجرت می کنند و در زمستان ها به این منطقه باز می گردند که به عنوان بانک ژن در نوع خود منحصر به فرد است.

از دیگر گونه ها جانوری منطقه حفاظت شده باشگل شامل سنجاب زمینی، خرگوش، کفتار، تشی، رودک، گرگ، گراز، روباه قرمز، شغال، زرده بر، سمور سنگی، سیاه گوش و گربه وحشی می باشد.

تاکنون 36 گونه پرنده متعلق به هشت راسته و 20 خانواده در منطقه شناسایی شده اند که عقاب طلایی، عقاب شاهی، بالابان، قرقی، دلیجه، طرلان، فاخته، سار گپه معمولی، سارگپه پا بلند، پیغو، کبک، کبک چیل، بلدرچین، باقرقره شکم سیاه، کبوتر چاهی، کوکوی معمولی، شاه بوف، جغد کوچک، شبگرد، زنبور خوار معمولی، سبز قبا، هدهد، چکاوک آسمانی، چلچله، دم جنبانک ابلق و خاکستری، سنگ چشم خاکستری، چکچک بیابانی، توکای سیاه، توکای باغی، کمرکولی کوچک، زردپره سرسیاه، زردپره مزرعه، سهره جنگلی، سهره معمولی، سار، کلاغ ابلق، کلاغ سیاه، زاغی، تیهو و کوکو از پرندگان منطقه می باشند.

وجود منابع غذایی فراوان و زیستگاههای مناسب برای انواع پرندگان شکاری باعث شده تا هر ساله علاوه بر پرندگان بومی، تعداد زیادی از انواع پرندگان شکاری نیز از اواخر بهار به این منطقه روی آورند.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قزوین در گفت وگو با خبرنگار ایرنا از آمادگی پذیرایی از طبیعت گردان در منطقه حفاظت شده باشگل خبر داد و گفت: ظرفیت جذب اکوتوریسم در این منطقه بسیار بالا است و محیط بانان آماده اند علاقه مندان را در این منطقه راهنمایی کنند.

صدرالدین علیپور افزود: محیط بانان گردشگران را با بردن به مناطق مختلف باشگل از نزدیک با برخی گونه های حیات وحش این منطقه آشنا می کنند.

وی اظهار کرد: باشگل یکی از مناطق حفاظت شده استان است که از پوشش گیاهی و جانوری متنوع برخوردار بوده و محلی مناسب برای طبیعت دوستان و دوست داران محیط زیست است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قزوین محیط زیست را میراث و امانت مشترک بشری خواند و اظهارکرد: حفاظت از این میراث گرانبها نیازمند همکاری مردم و دستگاهها و نهادهای مختلف است.

علیپور اضافه کرد: حفاظت از محیط زیست، نشانه احترام به ارزش های حیاتی است که خداوند در اختیار انسان ها قرار داده است.

وی اظهار داشت: در راستای ترویج فرهنگ گردشگری و نگهداری از منابع طبیعی خدادادی محیط زیست، توضیحات لازم در خصوص ارزش های زیست محیطی و نکات امنیتی و حفاظتی از سوی محیط بانان به میهمانان نوروزی تذکر داده می شود.

علیپور ابراز امیدواری کرد که میهمانان و گردشگران نهایت دقت در حفظ محیط زیست و همکاری با کارکنان این اداره کل داشته باشند.

تاکستان در 35 کیلومتری غرب قزوین واقع شده است.
برگرفته از:سایت ایران نما